MEHMET KARAMAN
15 Haziran 1889’da, henüz 39 yaşındayken hayata veda eden Romanya’nın milli şairi Mihai Eminescu, aradan geçen 137 yıla rağmen kültürel hayattaki önemli yerini korumaya devam ediyor. Bugün Romanya’da onun adı yalnızca edebiyatla değil, ulusal kimlik, dil ve kültürle birlikte anılıyor.
Romanyalılar için ‘Eminescu’, sıradan bir şair değil. Tıpkı Türkiye’de Yahya Kemal, Mehmet Akif ve Namık Kemal’in farklı yönlerden temsil ettiği kültürel ağırlığın tek bir kişide birleşmiş hâli gibi. Şiirleri okul sıralarında ezberleniyor, eserleri üzerine hâlâ tezler yazılıyor ve doğum günü olan 15 Ocak, Romanya’da ‘Milli Kültür Günü’ olarak kutlanıyor.
ROMENCE’YE ŞİİRSEL DERİNLİK KAZANDIRDI
1850 yılında Botoșani bölgesinde doğan Eminescu, yalnızca şair değil; aynı zamanda gazeteci, düşünür ve dönemin siyasi tartışmalarına yön veren güçlü bir kalemdi. Muhafazakâr görüşlere yakın duran, Romanya’nın bağımsızlığını ve kültürel kimliğini savunan yazılarıyla tanındı. Ancak onu ölümsüzleştiren şey siyasi makaleleri değil, Romence diline kazandırdığı şiirsel derinlik oldu.
Eminescu’nun hayatı da şiirleri kadar romantik ve hüzünlüydü. Hayatının büyük aşkı Veronica Micle ile ilişkisi yıllarca sürdü; ancak bir türlü huzurlu bir birlikteliğe dönüşemedi. Şair, hiç evlenmedi. Son yıllarında sağlık sorunlarıyla mücadele etti ve genç yaşta hayatını kaybetti. Buna rağmen ardında bıraktığı eserler, onu Romanya’nın en büyük edebî figürü hâline getirdi.
Ancak Eminescu denildiğinde, bütün yollar sonunda tek bir esere çıkar: Luceafărul.
BİR HALK MASALINDAN DOĞAN BAŞYAPIT
İlk kez 1883 yılında yayımlanan Luceafărul (‘Sabah Yıldızı’ ya da ‘Çoban Yıldızı’), yalnızca Eminescu’nun değil, Romence edebiyatın da en önemli şiiri kabul edilir.
İlginç olan şu ki, bu dev eser aslında oldukça sade bir kaynaktan doğmuştur. Eminescu, Romen folklorunda yer alan bir halk anlatısından esinlenmiştir. Fakat büyük sanat eserlerinde sıkça görüldüğü gibi, başlangıç noktası mütevazı olsa da ortaya çıkan eser kaynağını aşmıştır.
Tıpkı Fuzûlî’nin halk arasında dolaşan bir aşk hikâyesini alıp Leylâ ile Mecnun‘a dönüştürmesi gibi, Eminescu da bir halk masalını evrensel bir şiire dönüştürmüştür.
Şiirin merkezinde genç prenses ‘Cătălina’ ile gökyüzünün ölümsüz yıldızı ‘Hyperion’ bulunur.
Prenses yıldızı sever.
Yıldız da prensesi.
Ancak biri ölümsüzdür, diğeri insan..
Hyperion sevdiğine ulaşabilmek için insan olmayı bile göze alır. Sonsuzluğundan vazgeçmek ister. Fakat sonunda anlar ki bazı mesafeler kapatılamaz. Döndüğünde sevdiği kadının kendi dünyasından bir insanı seçtiğini görür.
İlk bakışta bu, imkânsız bir aşk hikâyesidir.
Fakat şiirin büyüklüğü tam da burada başlar..
AŞKIN ÖTESİNDEKİ HİKÂYE
‘Luceafărul’ yayımlandığı günden bu yana yüzlerce akademik çalışmaya konu oldu. Romanya’da ve dünyanın birçok ülkesinde şiirin felsefesi, sembolleri ve kaynakları üzerine yüksek lisans ve doktora tezleri yazıldı. Çünkü şiir, yalnızca bir aşk hikâyesi olarak okunamaz.
Kimileri Hyperion’u toplum tarafından anlaşılamayan bir dâhi olarak görür.
Kimileri onu sanatçının yalnızlığının sembolü kabul eder.
Kimileri ise insan ile sonsuzluk arasındaki mesafenin şiirsel bir anlatımı olarak yorumlar.
Belki de bu yüzden Luceafărul, her neslin yeniden keşfettiği bir eser olmuştur.
Burada Türk okuyucunun aşina olduğu bir durum vardır. Tasavvuf ve divan edebiyatında çoğu zaman beşerî aşk, zamanla daha büyük anlamların taşıyıcısına dönüşür. Leylâ artık yalnızca Leylâ değildir; Mecnun da yalnızca bir âşık değildir.
Luceafărul tam olarak böyle bir metin değildir; ancak benzer bir dönüşüm yaşar. Bir aşk hikâyesi olarak başlayan anlatı, zamanla yalnızlığa, kadere, erişilemeyen ideallere ve insanın sınırlarına dair bir sorgulamaya dönüşür.
Belki de şiirin asıl gücü burada saklıdır.
Bir yıldızın bir kıza duyduğu aşkı anlatırken, aslında insanın ulaşamayacağı şeylere neden tutkuyla bağlandığını sorgular.
NEDEN HÂLÂ YAŞIYOR?
Bugün Eminescu’nun ölümünün üzerinden bir asırdan fazla zaman geçti.
Romanya değişti.
Siyasi rejimler değişti.
Sınırlar değişti.
Toplum değişti.
Ama Luceafărul yaşamaya devam etti.
Çünkü, büyük eserler, yazıldıkları dönemin ötesine geçebilen eserlerdir. Eminescu’nun şiiri de bir halk masalından doğmuş olabilir; ancak zaman içinde Romanya’nın kültürel hafızasının parçasına dönüştü.
Bugün Romanya’da Mihai Eminescu’yu anmak, yalnızca bir şairi hatırlamak değildir. Aynı zamanda bir milletin kendini nasıl anlattığını, hangi hikâyelerle büyüdüğünü ve hangi eserlerde kendini bulduğunu anlamaktır.
Belki de bu yüzden, 137 yıl sonra bile Hyperion hâlâ gökyüzünde parlamaya devam ediyor.
