Roșia Montană altın madeni projesi nedeniyle Kanadalı şirket Gabriel Resources ile karşı karşıya gelen Romanya, 11 yıldır devam eden uluslararası hukuk mücadelesini kazandı. Ülke, 6,5 milyar dolarlık tazminat talebinden kesin olarak kurtuldu.
Romanya’nın çevre ve kültürel mirası korumak amacıyla karşı çıktığı Roșia Montană altın madeni projesi, ülkeyi milyarlarca dolarlık uluslararası bir hukuk mücadelesinin içine sürüklemişti.
Kanadalı Gabriel Resources şirketi, projenin hayata geçirilememesi nedeniyle Romanya’nın yatırım anlaşmalarını ihlal ettiğini öne sürerek uluslararası tahkime başvurmuş ve yaklaşık 6,5 milyar dolar tazminat talep etmişti.
Dünya Bankası bünyesindeki Uluslararası Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümü Merkezi’nde (ICSID) görülen davada, 8 Mart 2024 tarihinde Romanya lehine karar verilmiş, ülkenin uluslararası yükümlülüklerini ihlal etmediğine hükmedilerek şirketin tazminat talebi tamamen reddedilmişti.
Ancak Gabriel Resources bu kararı kabul etmeyerek iptal başvurusunda bulunmuş ve yaklaşık iki buçuk yıl süren yeni bir hukuk süreci başlamıştı.
ROMANYA DAVAYI KESİN OLARAK KAZANDI
13 Kasım 2026’da açıklanan kararla ICSID bünyesindeki özel komite, Gabriel Resources ve bağlı şirketinin iptal başvurusunu tamamen reddetti. Böylece 2024 yılında Romanya lehine verilen karar korundu ve ICSID sistemi içerisindeki son olağanüstü başvuru yolu da kapandı.
Komite ayrıca şirketlerin iptal sürecine ilişkin yargılama masraflarını ödemesine hükmetti.
CUMHURBAŞKANI NICUȘOR DAN: “ÖNEMLİ BİR ZAFER!”
Cumhurbaşkanı Nicușor Dan, 14 Kasım’da yaptığı açıklamada kararı Romanya için önemli bir zafer olarak değerlendirdi.
Dan, kararın ülkeye karşı açılan son olağanüstü hukuk yolunu da kapattığını ve Romanya’yı 6,5 milyar dolarlık devasa bir tazminat ödemekten kurtardığını belirtti.
Roșia Montană projesini “derin biçimde hukuka aykırı” olarak nitelendiren Dan, girişimin doğal çevreyi ve UNESCO kapsamındaki ulusal mirası geri dönülmez biçimde tahrip etme tehlikesi taşıdığını, büyük bir yolsuzluk düzeninin parçası olduğunu ifade etti.
Cumhurbaşkanı, Roșia Montană mücadelesinin yalnızca çevrenin korunmasıyla sınırlı olmadığını, yanlış siyasi ve ekonomik kararlara karşı birleşebilen olgun bir sivil toplumun sembolüne dönüştüğünü vurguladı.
Mücadeleye yıllar boyunca katkı sağlayan herkese teşekkür eden Dan, başlangıçta başarıya ulaşması neredeyse imkânsız görünen uzun soluklu çabanın sonuç verdiğini belirtti.
ROMANYA’NIN DOĞAL VE TARİHİ MİRASI KORUNDU
Alba bölgesinde bulunan Roșia Montană, antik Roma döneminden kalma maden galerileri ve tarihi madencilik mirasıyla Avrupa’nın önemli kültürel alanlarından biri olarak kabul ediliyor.
Bölge, 2021 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştı. Altın ve gümüş çıkarılması amacıyla planlanan büyük ölçekli madencilik projesi ise çevreye ve tarihi mirasa verebileceği zararlar nedeniyle uzun yıllar tartışma konusu olmuştu.
ÇEVRECİLİK İÇİN BÜYÜK BİR ZAFER
Yaklaşık 11 yıl süren hukuk mücadelesinin ardından alınan kesin karar, Romanya’nın milyarlarca dolarlık tazminat yükünden kurtulmasını sağlarken çevre koruma ve kültürel mirasın korunması yönündeki tutumunu da güçlendirdi.
Romanya böylece hem uluslararası hukuk mücadelesini kazandı hem de ülkenin doğal ve tarihi mirasının korunması açısından önemli bir dönüm noktasına ulaştı.
KANADALI FİRMA İLE YAPILAN ANLAŞMA ÇEVRE FELAKETİNE YOL AÇACAKTI
Dönemin Romanya Hükümetinin (1999) Kanadalı Gabriel Resources firması ile ‘Roșia Montană’da altın çıkarılması için yaptığı anlaşma ülkenin başına dert olmuştu. Ağır bir çevre katliamına dönüşecek proje büyük tepkiler üzerine iptal edilmişti. Maden bölgesi de UNESCO korumasına alınarak çevre felaketi önlendi. Ancak bu sefer Kanadalı firmanın maddi kayıplarını ileri sürerek tahkime gitmesi ile ağır tazminat riski çıkmıştı.
ALTIN MADENİNDE YILDA 12 TON SİYANÜR KULLANILACAKTI
Kanadalı Gabriel Resources firması, 1999 yılında dönemin Romanya Hükümetiyle elde edilecek maden gelirlerinin yüzde 80 (firmaya) yüzde 20 (Romanya)’ya kalması şartıyla 20 yıllığına anlaşma imzaladı. Yaptırdığı araştırmaya göre bölgede 314 ton altın ve 1.480 ton gümüş kaynakları olduğunu açıklayan firma, büyük bir propagandaya ve reklamlara başladı. Proje, Avrupa’nın en büyük altın madeni olma iddiasındaydı.
FİRMA, BÖLGEDEKİ EV VE ARAZİLERİ SATIN ALDI
Madenin Romanya için büyük bir ekonomik fırsat olduğunu iddia eden Kanadalı firma, söz konusu bölgedeki mülklerin önemli bir kısmını da satın almıştı. Ancak Roșia Montană’nın köylülerinden evlerini satmayan 100 kadar bölge sakini ve çevre aktivistleri konuyu ülke gündemine taşımaya başladı.
Ana akım medya tarafından altın madeninin ülke için nasıl bir “maddi şans” olduğu propagandasının yoğun biçimde yapılmasına rağmen, çevreciler, mimarlar ve avukatlar tarafından desteklenen köylülerin kurduğu sivil toplum örgütü, şirket ve devlet yetkilileriyle mahkemelerde mücadelesi, kamuoyunun büyük desteğini kazandı.
Altın ve gümüş madenlerinin çıkarılabilmesi için maden bölgesinde yılda 12 bin ton siyanür kullanılacaktı. Bölgede 2400 kişinin yaşadığı 3 köy taşınacak, dört dağ yerle bir olacak ve Transilvanya’nın kalbinde büyük bir çevre katliamı yaşanacaktı.
HÜKÜMET, YASA İLE ÇÖZÜM ARADI ANCAK..
Hükümet, 2013 eylülünde madenin işletmesini sağlayacak yasa tasarısını parlamentoya getirince gürültü koptu. Ülke çapında protesto sesleri yükselmeye başladı.
Transilvanya’nın kalbindeki Apuseni dağlarında yer alan maden bölgesi için çevreciler ve bölge sakinleri “Roşia Montana’yı koruyalım’ kampanyasına başladı. Hükümet, Kanadalı firma ile ilgili yaptığı anlaşma gereğince izinlerle ilgili adımlar attıkça çevrecilerin tepkileri daha da arttı.
Hatta o dönemde medyada yer alan haberlere göre protestolar, 1989’daki diktatör Çavuşesku’nun yıkıldığı devrimden sonraki en geniş katılımlı eylemler olarak kayıtlara geçti.
KANADALI ŞİRKET ALTIN İÇİN DOĞA KATLİAMI YAPACAKTI
Kanadalı firma, dev reklamlarla projenin Avrupa’nın en büyük altın madeni olduğu ve Romanya ekonomisine 24 milyar dolar katkı sağlayacağı şeklinde yıllarca propaganda yaptı. Ancak rant için doğayı tahrip edeceği gerekçesiyle çevreciler tarafından maden çıkarma karşıtı protestolar daha da yükseldi.
Yükselen protesto ve eylemlerden sonra Roşia Montana’dan altın çıkarılması için talep edilen yasa tasarısı Parlamento’dan onay alamadı. Tepkiler üzerine Kanadalı şirketin ruhsatı iptal edildi.
ÇEVRECİLERİN ZAFERİ: MADEN BÖLGESİ UNESCO KORUMASINA ALINDI
Yıllardır rantçı politikacılar ile çevrecilerin mücadelesine dönüşen doğa ve tarih harikası ‘Roşia Montană’, 27 Temmuz 2021’de UNESCO Dünya Mirası Komitesi’nin aldığı kararla dünya mirası listesine dahil edildi.
Eski Kültür Bakanı Corina Șuteu tarafından hazırlanan Roșia Montană dosyası, Dacian Cioloș liderliğindeki hükümetin son günü olan 4 Ocak 2017’de UNESCO’ya sunulmuştu.
Romanya’nın UNESCO’ya üyeliğinin 65’inci yıldönümüne denk gelen sürpriz karar, itirazsız ve herhangi bir değişiklik yapılmadan onaylandı.
Komite, bölgenin dünya kültürel korunma listesine dahil edilmesine yönelik gerekçelerini şöyle sıraladı: “Roşia Montană kültür Peyzajının – Roma antik döneminin en önemli, kapsamlı ve teknik olarak çeşitli yeraltı maden kompleksine sahip olması, madencilik alanları, yerleşim yerleri, dini inanç alanları ve antik mezarlar ile olağanüstü evrensel değerlere sahip yer olarak kabul edilerek bölgenin tehlike altındaki dünya mirası Listesi’ne dahil edilmesi kararlaştırıldı.”
Yaklaşık 25 yıldır Romanya’daki uzmanlar ve çevreciler, hazırladıkları dosya ve bilimsel çalışmalarla Roşia Montană’nın koruma altına alınması ve madencilik rantı peşinde koşanların elinden kurtarılması için çaba sarf ediyordu.
